Erfrecht is het deel van het recht dat bepaalt wie de bezittingen en schulden van een overledene krijgt. In Nederland staat het in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, en de hoofdregel is eenvoudig: is er een testament, dan geldt wat daarin staat; is er geen testament, dan wijst de wet de erfgenamen aan volgens een vaste volgorde van vier groepen — eerst de echtgenoot en kinderen, daarna ouders, broers en zussen, daarna grootouders, en ten slotte overgrootouders en hun afstammelingen. Laat de overledene een echtgenoot of geregistreerd partner én kinderen achter, dan geldt bovendien automatisch de wettelijke verdeling: de langstlevende krijgt alles, de kinderen een geldvordering. Deze gids legt de bouwstenen van het Nederlandse erfrecht rustig uit.
Wie zijn de erfgenamen volgens de wet?
Zonder testament werkt de wet met vier groepen. Zolang er in een groep iemand is, komen de volgende groepen niet aan bod. Groep 1 bestaat uit de echtgenoot of geregistreerd partner en de kinderen, die ieder een gelijk deel erven. Groep 2 bestaat uit de ouders, broers en zussen van de overledene — waarbij een ouder altijd minimaal een kwart krijgt. Groep 3 zijn de grootouders, en groep 4 de overgrootouders en hun afstammelingen, tot in de zesde graad. Levert ook dat niets op, dan vervalt de nalatenschap uiteindelijk aan de Staat — dat gebeurt zelden. Twee dingen vallen op in dit rijtje: een samenwonende partner zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap staat er niet in en erft volgens de wet dus niets, en stiefkinderen erven evenmin automatisch. Voor beide situaties is een testament nodig.
Wat is plaatsvervulling?
Is een erfgenaam zelf al overleden, dan nemen zijn of haar kinderen de plaats in — dat heet plaatsvervulling. Overlijdt bijvoorbeeld een dochter eerder dan haar moeder, dan erven de kinderen van die dochter (de kleinkinderen) samen het deel dat hun moeder gekregen zou hebben. Plaatsvervulling geldt ook wanneer iemand de erfenis verwerpt of onwaardig is om te erven. Zo blijft een erfdeel binnen de “tak” van de familie in plaats van te verschuiven naar de andere erfgenamen.
Hoe werkt de wettelijke verdeling?
Laat de overledene een echtgenoot of geregistreerd partner en een of meer kinderen achter, dan verdeelt de wet de nalatenschap niet letterlijk: de langstlevende partner krijgt alle bezittingen en schulden, en de kinderen krijgen hun erfdeel als een geldvordering — het kindsdeel — die pas opeisbaar is als ook de langstlevende overlijdt. Zo kan de partner in het huis blijven wonen en gewoon verder leven. Deze regeling geldt sinds 2003 automatisch en is voor de meeste gezinnen een goede standaard. In onze aparte gidsen over de wettelijke verdeling en het kindsdeel lees je precies hoe de vordering wordt berekend en wanneer die tussentijds opeisbaar kan worden.
Wat verandert een testament?
Met een testament wijk je af van de wettelijke regels. Je kunt erfgenamen aanwijzen of juist uitsluiten, een samenwonende partner of stiefkind laten erven, legaten toekennen, een executeur benoemen die de afwikkeling regelt, en een bewind of tweetrapsregeling instellen. Eén grens blijft altijd staan: kinderen houden ook bij onterving recht op hun legitieme portie — de helft van hun wettelijke erfdeel, in geld. Een testament maak je bij de notaris; het wordt ingeschreven in het Centraal Testamentenregister, zodat na een overlijden altijd te achterhalen is of er een testament bestaat en bij welke notaris.
Wat betekent het erfrecht voor schulden?
Erven is niet alleen ontvangen: erfgenamen erven ook de schulden. Daarom kent het erfrecht drie keuzes. Je kunt een erfenis zuiver aanvaarden (alles, ook de schulden), beneficiair aanvaarden (je bent nooit met privévermogen aansprakelijk voor schulden — verstandig bij twijfel) of verwerpen. Die keuze maak je via een verklaring bij de rechtbank, en wie zich eenmaal als erfgenaam heeft gedragen — bijvoorbeeld door spullen mee te nemen — heeft daarmee vaak al stilzwijgend zuiver aanvaard. Lees hierover meer in onze gids over aanvaarden of verwerpen van een erfenis.
Veelgestelde vragen
Wie erft er als iemand ongehuwd en kinderloos overlijdt?
Dan erven de ouders, broers en zussen (groep 2), waarbij een overleden broer of zus wordt vervangen door zijn of haar kinderen. Een samenwonende partner erft alleen via een testament.
Erven stiefkinderen mee?
Niet automatisch. De wet kent alleen eigen (en geadopteerde) kinderen een erfdeel toe. In een testament kun je stiefkinderen wel gelijkstellen met eigen kinderen.
Kan de Staat mijn erfenis krijgen?
Alleen als er tot in de zesde graad geen enkel familielid is én er geen testament bestaat. In de praktijk komt dat weinig voor.
Waar vind ik of er een testament is?
Bij het Centraal Testamentenregister (CTR). Nabestaanden kunnen daar na een overlijden gratis navragen of er een testament is en welke notaris het beheert.
Wil je hulp bij het regelen van een nalatenschap? Maak een Solace Care-account aan of lees meer gidsen.
