Vruchtgebruik is het recht om goederen te gebruiken die eigendom zijn van iemand anders, en om de “vruchten” ervan te genieten — in een huis wonen, rente of huur ontvangen, dividend innen. Bij erven komt het vooral voor in één vorm: het vruchtgebruiktestament, waarbij de langstlevende partner het vruchtgebruik krijgt van (bijvoorbeeld) de woning, terwijl de kinderen het bloot eigendom erven. De partner kan er blijven wonen zolang hij of zij leeft; de kinderen zijn eigenaar, maar kunnen daar pas iets mee als het vruchtgebruik eindigt. Deze gids legt uit hoe vruchtgebruik werkt, welke rechten en plichten erbij horen en hoe de belasting ermee omgaat.
Wanneer kom je vruchtgebruik tegen bij een erfenis?
De klassieke situatie: een ouder overlijdt en wil dat de partner verzorgd achterblijft, maar dat het vermogen uiteindelijk bij de kinderen belandt — bijvoorbeeld in een samengesteld gezin, waar de kinderen uit een eerder huwelijk niet willen dat “hun” erfenis via de stiefouder naar diens familie verdwijnt. Een vruchtgebruiktestament regelt precies dat: de kinderen worden meteen (bloot) eigenaar, de partner mag levenslang gebruiken. Daarnaast kent de wet zelf twee vruchtgebruik-vangnetten voor een onterfde of mager bedeelde echtgenoot: het recht om zes maanden in de woning te blijven, en de mogelijkheid om via de kantonrechter het vruchtgebruik van woning en inboedel — of zelfs van meer vermogen, als dat voor verzorging nodig is — te laten vestigen.
Welke rechten en plichten heeft de vruchtgebruiker?
De vruchtgebruiker mag het goed gebruiken en de opbrengsten houden: wonen in het huis, de huur van een verhuurd pand, de rente op een banktegoed. Daar staan plichten tegenover. De vruchtgebruiker zorgt voor het gewone onderhoud en de dagelijkse lasten, verzekert de zaak en mag de waarde niet uithollen; grote, buitengewone herstellingen komen in beginsel voor de (bloot) eigenaar. Verkopen kan alleen samen: de bloot eigenaar kan het huis niet onder de vruchtgebruiker vandaan verkopen, en de vruchtgebruiker kan het niet zonder de eigenaar doen. In een testament of akte kunnen de bevoegdheden ruimer worden gemaakt — bijvoorbeeld met een interings- of verkoopbevoegdheid, zodat de langstlevende het huis kan verkopen en van de opbrengst kan leven. Laat je bij het opstellen dus goed adviseren: die ene clausule bepaalt hoeveel vrijheid de langstlevende werkelijk heeft.
Hoe eindigt vruchtgebruik?
Vruchtgebruik is hoogstpersoonlijk en eindigt uiterlijk bij het overlijden van de vruchtgebruiker. Op dat moment groeit het bloot eigendom van de kinderen automatisch aan tot vol eigendom — zonder notaris, zonder overdracht en zonder dat daarover opnieuw erfbelasting hoeft te worden betaald. Vruchtgebruik kan ook eerder eindigen: op een afgesproken einddatum, door afstand te doen, of in de gevallen die het testament noemt (bijvoorbeeld bij hertrouwen of definitieve verhuizing naar een zorginstelling, als dat zo is bepaald).
Hoe zit het fiscaal?
Voor de erfbelasting wordt de waarde van het vruchtgebruik berekend met vaste rekenregels: een forfaitair rendement van 6 % van de waarde van het goed, vermenigvuldigd met een leeftijdsfactor — hoe jonger de vruchtgebruiker, hoe hoger de waarde van het vruchtgebruik en hoe lager de waarde van het bloot eigendom. De kinderen betalen bij het eerste overlijden dus erfbelasting over een verlaagde waarde. Voor de inkomstenbelasting geldt sinds 2017 dat bij een wettelijk of testamentair vruchtgebruik de vruchtgebruiker het volledige vermogen in box 3 aangeeft en de bloot eigenaren niets — een detail dat in de aangifte vaak fout gaat. Bij een eigen woning met vruchtgebruik uit een erfenis kan de vruchtgebruiker de woning bovendien vaak als eigen woning in box 1 blijven aangeven. De precieze uitwerking luistert nauw; een fiscalist of notaris rekent het in een uur door.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen vruchtgebruik en de wettelijke verdeling?
Bij de wettelijke verdeling wordt de langstlevende vólledig eigenaar en krijgen de kinderen een geldvordering. Bij vruchtgebruik worden de kinderen meteen (bloot) eigenaar en krijgt de langstlevende alleen het gebruiksrecht.
Kunnen de kinderen het huis verkopen waarin hun stiefmoeder vruchtgebruik heeft?
Nee. Zolang het vruchtgebruik loopt, kan het huis alleen met medewerking van de vruchtgebruiker worden verkocht.
Moet er notaris aan te pas komen als het vruchtgebruik eindigt?
Bij overlijden van de vruchtgebruiker groeit het bloot eigendom automatisch aan tot vol eigendom. Bij een woning is het wel gebruikelijk het einde van het vruchtgebruik bij het Kadaster te laten doorhalen.
Wie betaalt de vaste lasten van de woning?
De vruchtgebruiker draagt de gewone lasten en het dagelijkse onderhoud. Grote herstellingen zijn in beginsel voor de bloot eigenaar, tenzij anders is bepaald.
Wil je je nalatenschap en woonwensen goed vastleggen? Maak een Solace Care-account aan of lees meer gidsen.
